19
Sh, G
2658 New Articles

Teufik Gjyli shkrimtari i të pafajshmëve

KULTURE
TIPOGRAFIA

Xhahid Bushati / 

 

- në gjininë e përrallës - 

 -pjesa e parë-

Krijimtaria për fëmijë e shkrimtarit Teufik Gjyli më ka tërhequr si me magnet. Gjithnjë më ka tërhequr, (edhe sot e kësaj dite...). Me kalimin e viteve u kthye në një dëshirë, ëndërr, peng... U përsërit e u përsërit shumë herë. Si një ritual sa poetik aq dhe përrallor. Më pas mori ngjyrat e mallit!.. Të një malli, era e të cilit fryn parreshtur... 

I them të gjitha këto, dhe nuk gaboj se, fillesat a bulëzimi i kësaj marrëdhëniejeje, në qoftë se do më pyesni, i kërkoj dhe i gjej te fëmijëria ime, një fëmijëri e lumtur atje në lagjen “Perash”, ku në mes shumë folezave dhe ëndërrimeve ështe edhe ajo e lidhur me dashurinë për librin artistik. (Dritarja e parë... e hapur ku një fëmijë kureshtat po shihte dhe po ‘bisedonte’ me botën e pafund...) E, përmes dashurie-magji për librin, autori i këtyre radhëve njohu të parin shkrimtar të vendlindjes: Teufik Gjyli. Për këtë jam fatlum! Një pasuri që jo çdo kush e merr dhe jo çdo kush e ka... 

Zotni Teufiku, kështu e thërrisnim atëhere, (kështu e thërras edhe sot në heshtje e përmallje...) na e shpaloste botën e tij të bukur e të çuditshme pastërtisht si një pikë loti. Ajo botë aq e pasur poetike komunikonte me ne (lexuesit e vegjël) gjatë takimeve të herë pas hershme në një nga sallat e bibliotekës së qytetit tim, Shkodrës, ku punonte në repartin e fëmijëve. 

Edhe pse kanë kaluar dekada e vite, e kujtoj si sot zotni Teufikun: serioz dhe fëmijëror. Në atë ‘seriozitet’ që shquhej deri në pafajsësi fëmije, fshihej bota e tij prej përralle. (Se edhe vjershën, edhe tregimin e vishte me ngjyra përralle). Kishte një ecje të ngadaltë. Ashtu edhe të folurin. Zërin e kishte plot ngjyresa dhe me një diksion aktori, fjalët i artikulonte qartë e kumbueshëm. 

Mezi prisnim ditën e takimit me të..! Kishte një thjeshtësi, që si pakuptuar të ftonte në sofrën e asaj pasdite letrare: në krijimin e radhës që kishte përgatitur për ne... Dhe ne... e ndiqnim në heshtje, me kureshtje e të magjepsur... Në fakt, ne ëndërronim..! Ndoshta fëmijërinë tonë, edhe pse ishim moshatarë me të, na e bënte të jetueshme ky shkrimtar, rrëfimi i tij..! Ndoshta përkon edhe me këtë fragment, të cilin e kisha lexuar afro një dekadë më parë, që thoshte: “Një meditim i gjatë mbi fëmijërinë e vet dhe dashurinë për të rriturit e bënin të thoshte: “Fëmijët na shtyjnë drejt një të vërtete aq të brendshme saqë e tejkalojnë vetë njohjen që kemi, duke na vënë thellësisht në pikëpyetje.”” (Dolto, Françoise: “Etapat kryesore të fëmijërisë”, Botimet Toena & Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit, Tiranë, 2001; Parathënie, f. 8).

Që nga fëmijëria ime..., do të kalonin vite..., dhe “... siç thoshte Lasgushi “... më qëndruan për zemre” krijimet e befta e kujtesore të Teufik Gjylit. Kishte ardhur koha siç duket, t’i laja një “borxh” të vjetër këtij prozatori të talentuar e të palodhur të letrave shqipe për fëmijë e të rinj, “borxh” që zëri i fëmijërisë ma kujtonte herë pas here... Dhe koha kishte ardhur..., tani, që flokët e mi: ku një pjesë kanë rënë e ku një një pjesë janë zbardhur... 

Po bëj përpjekje për të realizuar këtë peng, edhe pse i vonshëm. Shpresoj...

Shpesh, në hulumtimet dhe studimet e mia letrare, që kanë pasur për objekt librin për fëmijë e të rinj, jam ndeshur, krahas shumë dukurive, edhe me dy nocione: Harresa dhe Kujtesa, nocione që një autor dhe krijimtarinë e tij e bëjnë: sa fatkeq aq dhe fatlum. Kjo është arsyeja që, për Mosharresën si Kujtesë teksti, me të drejtë thuhet: “... është formulimi që nënkupton dialogun ndërmjet teksteve në kohë e plane të ndryshme, relacionet transtekstuale.” (Shala, M. Kujtim: “Kujtesa e tekstit” – Mitrush Kuteli -, Ndërmarrja Botuese “Gjon Buzuku”, Prishtinë / Kosovë, 2003. Shkrimi si parathënie i titulluar: “Argument”, f. 7.)

Por ka edhe një arsye tjetër që e themi, e cila është: “..., veprat e traditës, gjithmonë e shtysin bashkëkohësinë, çfarë del edhe nga vepra jote, sepse ajo u muar fort mirë dhe ashpërsisht me bashkëkohësinë e vet. Prandaj... veprat e mëdha janë ndërmjetësues dhe iniciues në raportet midis bashkëkohësive të ndryshme, të kohëve dhe epokave të ndryshme.”( Rugova, Ibrahim: “Kode të shkrimit letrar”, Prishtinë, 2009; Shkrimi: “Një kryevepër e Letërsisë shqiptare ose Çeta e profetëve – Pjetër Bogdanit”, pjesa (1. Hyrje), f. 11.)

Kjo vlen edhe për letërsinë e vërtetë për fëmijë e të rinj, kjo vlen edhe për përrallat magjike të rrëfyera me aq dashuri e ngrohtësi nga Teufik Gjyli, i cili ishte nga të parët që vuri shenjën artistikisht formimit të traditës sonë letrare si fytyrë e parë krijuese e letërsisë shqipe për fëmijë dhe të rinj.

Krijimtaria për fëmijë e shkrimtarit Teufik Gjyli ka si zanafillë dhe shtysë të mëtejshme që nuk iu shkëput, realitetin e të parëve të tij, që lindën në Ulqin. Ai zë i hershëm, i përhershëm dhe i paplakur, thirrës brenda vetes dhe gjallërues në vetëdijen e tij, është pjesë e biografisë jetësore dhe artistike të shkrimtarit, ku “... menjëherë emri lidhet me vepra letrare, madje me forma të veçanta, duke pretenduar një njësim të autorit me veprën.” (Hamiti, Sabri: “Albanizma”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Botime të veçanta CIII, Seksioni i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Libri 42, Prishtinë, 2009; (kapitulli: Letërsia autobiografike, f. 77). 

Është kjo arsyeja, që në kujtimet e tij të çmueshme dhe të patjetërsueshme që lidhen me rrënjët prindërore, në mes të tjerave thotë: “… unë provova për të shkruar bukuritë e një qyteti të vogël bregdetar të Kolkasve të vjetër, meqë nga ai qytet ishin prindërit e mi, edhe nëna, edhe baba. Edhe unë vetë, vegjëlinë për disa vite, e kisha kaluar në kalanë e atij qyteti e, gjithkund, bregut që prej gjeranave e deri në Lima. Kuptohet se ky qytet është Ulqini”. 

Kjo bukuri mahnitëse bregdetare me hiret e misteret e saj, të cilat fshehën së thelli në kohë edhe elementë mitologjikë, gojëdhënarë, fantastikë, legjendarë, mrekullitarë, etj., elemente që në procesin krijues të shkrimtarit Teufik Gjylit gjetën pasqyrim më të gjerë e të dukshëm në gjininë e përrallës. E lëvroi me sukses, i dha asaj tipare të mëvetësishme, veçanti në krahasim me krijuesit e tjerë të aradhës së tij e origjinalitet. I përfaqësuar kryesisht me këtë gjini, ku dhe ka arritjet më të mira, (më vonë dhe me tregimin) dha një kontribut të rëndësishëm në krijimin, formimin dhe pasurimin e mozaikut të traditës së re të letërsisë për fëmijë e të rinj, traditë që “... u krijua... me përpjekjet dhe pasionin e nisiatorëve të parë të kësaj krijimtarie, ... Q. Guranjakut, Z. Sakos, H. Stërmillit, T. Gjyli, S. Çomorës, D. Siliqit e të tjerëve.” (Simpoziumi i parë kombëtar për problemet e Letërsisë për fëmijë (27 – 28 maj 1974), Naim Frashëri, Tiranë, 1975; B. Dedja “Mbi disa probleme aktuale teorike të Letërsisë sonë të realizmit socialist për fëmijë”, f. 8.)

Mënyra e rrëfimit lirik të përrallës, poetika e saj, i dhanë shkas autorit të dallohej në këtë plejadë shkrimtarësh, në të cilën hyri dhe u radhit. Krijoi pa vonesë individualitetin e tij krijues, që do ta thellonte nga njëri vëllim me përralla në tjetrin. Përmendëm këtë gjini jo vetëm se ishte më e spikatura e autorit, porse ai pa se: “Tek përralla, ... del veçanësia e letërsisë për fëmijë me mundësitë e saj të shumta, ... “ (Malo, Foto: « Për forcimin e realizmit në përrallën tonë », Drita, 26.09.1976.)

Këto mundësi Teufik Gjyli i shfrytëzoi dhe realizoi në subjektet interesante e magjiplote të përrallave që krijoi. E jetoi përrallën dhe e bëri të jetojë përrallën përmes rrëfimit të tij.

Krijimtaria për fëmijë e shkrimtarit Teufik Gjyli ka edhe një zanafillë tjetër, një tjetër realitet, dhe ky i përket Shkodrës. Në këtë qytet me emër dhe traditë edhe në fushën e letërsisë për fëmijë, autori jetoi, punoi, shkroi e ëndërroi..., deri sa një ditë u nda nga kjo jetë. 

Këto dy realitete, nga mënyra se si janë krijuar e pasqyruar, nuk janë ishuj në vete, të ndarë me kufij e në largësi. Ata kanë një shkrirje harmonike, marrin e japin me njëri-tjetrin në kohë dhe hapësirë, përmes tekstit, nëntekstit dhe intertekstualitetit të tij. Në këtë marrëdhënie “lëvizin” e fokusohen problematika të caktuara, që lindën në një realitet dhe vazhdojnë “jetën” në realitetin tjetër. Sido që të jetë realiteti, nga vjen dhe ku shkon, magjia buron sa nga Vendlindja e të parëve aq edhe nga Vendlindja e autorit. Kjo magji që kthehet në “realitet” përrallor merr “jetë”, shfaqet e lulëzon: te subjekti, fabula, përshkrimi i natyrës, te cilësitë dhe veçoritë e personazheve, mjediset dhe ngjyrat që bashkëshoqërojnë personazhet në ecurinë e misionit, aventurës, peripecive, situatave të jashtëzakonshme, përpjekjeve dhe fatit të tyre, etj., etj. Të gjitha këta elementë lëvizin nëpër hapësira të njohura e të panjohura, të dashura, të shtrenjta, romantike, të përmalluara, përmes mallit dhe kujtimeve të shtrenjta, si gjithnjë, për autorin. Janë pjesë të vetvetes, vetvetja si identitet e mënyrë rrëfimi, të vetëdijes njerëzore e artistike, ku s’pushojnë së lëvizuri subjektet si dëshmitarë të patjetërsueshëm artistikë. Te këto subjekte përrallore gjenden: “Forcimi i elementëve lirikë si dhe poetizimi i ngjarjeve dhe i figurave të personazheve (që) është një nga veçoritë e krijimtarisë letrare të këtij shkrimtari.” (Çadri, Prof. As. Dr. Ramazan : « Letërsia shqipe për fëmijë » (Probleme, autorë, vepra), Tiranë, SHBLSH, 2001, f. 112.)

Ndaj, dhe “Trëndafilin e artë” të përrallave të shkrimtarit Teufik Gjyli, duhet ta kërkojmë dhe doemos e gjejmë, së pari, në marrëdhëniet e tij me Vendlindjen e të parëve, që ishte një trevë e pasur me histori të moçme, mite, gojëdhëna, përralla, rrëfenja e legjenda. Ky thesar e ushqeu shkrimtarin me fabula e subjekte të shumta, me larminë e formave të gatshme e të përpunuara të përrallave popullore të krijuara gjatë shekujve, etj. Në këtë rrugëtim të gjatë autori njohu edhe përvoja dhe ndikime letrare, të cilat i pasuroi, i zgjeroi si nga pikëpamja tematike ashtu edhe estetike. Dhe ky rrugëtim shtrihet për dyzet e pesë vjet me radhë veprimtari letrare, e shpërndarë ndër tridhjetë organe të ndryshme, në vitet 1923-1968.

“Kacimicrri” qe novela e parë, e gjatë për fëmijë, që u botua në vendin tonë. Ajo e popullarizoi emrin e Teufik Gjylit. Libri i dytë është “Trëndafili i artë”. U botua më 1957. Përmban 18 përralla, legjenda dhe tregime për të vegjël. Disa nga pjesët e përfshira në vëllim janë nga krijimet më të para të Teufik Gjylit, botuar më parë edhe në shtypin periodik.

Në vitin 1966, Teufik Gjyli botoi vëllimin “Tregime të zgjedhura” për moshën e mesme shkollore. Në këtë libër gjenden disa copa të zgjedhura nga proza e tij tregimtare. Ato nuk janë renditur sipas viteve të botimit, por sipas llojit letrar, duke filluar me përrallën dhe duke mbaruar me tregimet rreth jetës së sotme të vendit. Kështu, nga “Dhelpra e argjantë” (1961) është ribotuar “Përrallë”, përpunim sipas tregimit që i bën populli i krahinave të Veriut. Nga “Jani dhe Piku” (1962-1965) janë zgjedhur disa ngjarje fantastike. Nga “Trëndafili i artë” (1957) është riprodhuar përralla e bukur “Sheboja”. Nga “Kacimicrri” (1954) është dhënë kapitulli XI, ai i parafundit, me titull: “Fshatari plak çlirohet nga vargojt”. Në vëllim janë përfshirë gjithashtu pjesë nga libri me tregime “Piciruku” dhe pjesa teatrale “Pranë kufirit”. 

Teufik Gjyli u mbështet dhe “përvetësoi” imazhin e përrallës popullore, duke i dhënë asaj një konfiguracion të dallueshëm dhe origjinar. Do të thoshim i një lloj idealizmi të pranuar me vetveten dhe i një romantizmi në kufijtë e të përligjshmes. Kështu, autori duke qenë njohës i hollë i kësaj pasurie lëndore, autoktone, jetese e mbijetese e njohjeje të Vendlindjes së prindërve (prej nga vinin rrënjët), ka ditur ta shfrytëzojë atë dhe ta mbartë në krijimet e veta me shumë finesë, ngrohtësi e drithërima-meditative poetike. Kjo është arsyeja që “... trillimi poetik, fantazia e përrallës e çon heroin (nënkupto heronjtë) e saj në vende nga më të çuditshmet, e bën të kryejë aventura e të kalojë peripeci nga më interesantet dhe akte nga më të guximshmet e nga më tërheqëset. Ai thyen monotoninë lodhëse të tregimit, duke kryer përmbysje kurioze të aksionit dhe duke krijuar situata krejt të papritura. ... veçse këto elemente nuk paraqiten në përrallë si qëllim në vetvete ose thjesht si mjete për të bërë efekt. Ato kanë vendin e tyre të caktuar, lidhen me logjikën ideoartistike të përrallës dhe shërbejnë për të theksuar e për të kuptuar sa më mirë ide e karakteristika të caktuara të personazheve.”(Panajoti, Jorgo: “Përralla popullore dhe fëmija”, f. 34-35; nga libri: “Probleme të traditës dhe të aktualitetit në letërsinë tonë për fëmijë”, Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1976.)

Krijimet përrallore që na paraqet shkrimtari Teufik Gjyli, përfshijnë në thelbin e vet si elementin fantastik, si elementin mitik, si elementin realist, të cilët lidhin, ndërlidhin dhe zgjidhin pikat kryesore të rrëfimit dhe formojnë portretin e strukturës përrallore. Është kjo arsyeja që “Subjektet e këtyre përrallave zbulojnë tipare të njerëzve të thjeshtë të popullit, si ndershmërinë, zgjuarsinë, dashurinë dhe sinqeritetin midis tyre. Por, me gjithë përpunimin e kujdesshëm, ato nuk janë zhveshur plotësisht nga elementët idealistë që i ndeshim në përrallat popullore. Herë-herë idetë jepen hapur, me anë të sentencave. Sidoqoftë, përrallat e kësaj përmbledhjeje ( “Trëndafili i artë”, u botua më 1957 – nënvizimi i im Xh. B.) ruajnë bukurinë e tyre që u jep gjuha e krehur dhe përshkrimet tërheqëse.” (Çadri, Prof. As. Dr. Ramazan : « Letërsia shqipe për fëmijë » (Probleme, autorë, vepra), Tiranë, SHBLSH, 2001, f. 113.) 

 

“Trëndafili i artë” përmban tetëmbëdhjetë përralla, legjenda dhe tregime për të vegjël. Në parathënien që kanë shkruar për lexuesit e vegjël redaktorët e librit, shkrimtarët e studiuesit Bedri Dedja e Nasho Jorgaqi, ndër të tjera thonë edhe këto fjalë: “... në këtë vëllim të ri, ju përsëri do të takoheni me heronjtë e përrallave tona popullore, do të njihni heroizmat, përpjekjen dhe luftën e tyre për një jetë më të lumtur, ... , luftën për të drejtën dhe të vërtetën, për lumtërinë dhe gëzimin. E patjetër, edhe këto përralla do t’i pëlqeni shumë. Autori i këtij libri, Teufik Gjyli, na ka thënë se këto përralla i ka pasë treguar një kopshtar dhe bahçevan plak. Dhe me të vërtetë, po të lexoni librin me vëmendje, ju do të vini re se aty ka edhe disa legjenda popullore mbi lulet, të cilat gjithashtu janë të bukura.”